QHĐT hướng tới QHĐT thông minh tại Việt Nam

Tổng quan Những thách thức của quá trình đô thị hóa toàn cầu đã và đang tạo ra các áp lực buộc quá trình đô thị hóa phải điều chỉnh để tiến tới hình thành những thành phố đáng sống hơn, phát triển bền vững hơn. Chất lượng đô thị hóa không chỉ được phản ánh bằng tăng trưởng mà còn là sự phát triển hài hòa, tổng thể mọi mặt. Quá trình đô thị hóa cần phải được xử lý bởi những giải pháp “thông minh” hơn. Nhu cầu quản lý và sử dụng hiệu quả nguồn lực ngày càng trở nên cấp bách, thúc đẩy các cơ quan quản lý của mỗi quốc gia tìm kiếm và xây dựng mô hình phát triển đô thị tiên tiến.

Trong bối cảnh của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, với những bước phát triển vượt bậc của CNTT&TT (ICT), các giải pháp đô thị thông minh đã và đang được ứng dụng nhằm giải quyết các áp lực ngày càng lớn trong quản lý và cung cấp dịch vụ cho đô thị. Việc ứng dụng ICT và các giải pháp thông minh khác để xây dựng, quản lý đô thị và vận hành các dịch vụ đô thị cũng như phục vụ các nhu cầu khác của cuộc sống người dân, bảo vệ môi trường, an toàn cộng đồng… giúp nâng cao chất lượng cuộc sống, thúc đẩy kinh tế tăng trưởng, duy trì tiến bộ xã hội hướng đến phát triển bền vững đang là một trong những giải pháp mà các quốc gia lựa chọn. Sự phát triển ĐTTM chính là sự thay đổi về chất cho quá trình đô thị hóa, hướng tới đô thị hóa bền vững.

ĐTTM giải quyết các vấn đề phát sinh do tốc độ đô thị hóa quá nhanh, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân, động lực giúp cải thiện sức cạnh tranh của đô thị và đây cũng chính là là mục tiêu mà quy hoạch đô thị hướng tới. Vì vậy lập quy hoạch đô thị hướng tới hình thành các đô thị thông minh đang đặt ra hết sức bức thiết đối với các nhà quản lý, các nhà quy hoạch và cộng đồng.

Khái niệm đô thị thông minh

  • Định nghĩa ĐTTM

Khái niệm ĐTTM xuất hiện và được xây dựng dựa trên những sáng kiến từ đầu những năm 1970 (ĐT điều khiển học, ĐT ảo, ĐT số, ĐT tri thức, ĐT đổi mới…) và giao thoa với những mô hình ĐT hiện tại (ĐT bền vững, ĐT an toàn, ĐT sinh thái, ĐT xanh, ĐT sống tốt…). Kinh nghiệm phát triển đô thị thông minh trên thế giới cho thấy không có một định nghĩa chung “thông minh” cho mọi đô thị. Mỗi quốc gia, mỗi thành phố khác nhau xây dựng “đô thị thông minh” của mình theo những tiêu chí, những lĩnh vực khác nhau, tùy thuộc quy mô, tính chất đô thị, điều kiện kinh tế, văn hóa- xã hội, mức độ đầu tư mong muốn và các vấn đề đô thị phải đối mặt. Tuy những thành công trong phát triển ĐTTM mới được ghi nhận ở các nước phát triển nhưng có thể thấy ĐTTM không phải là một sản phẩm cụ thể theo một mẫu hình nào đó mà là một khung các định hướng và hành động nhằm áp dụng công nghệ thông minh vào các lĩnh vực để các chức năng của đô thị được hình thành và hoạt động hiệu quả hơn trên quan điểm phát triển đô thị bền vững sẵn có. Chính vì vậy, mọi đô thị đều có thể bắt đầu một tiến trình để trở nên thông minh từ những điều kiện đang có.

Có nhiều định nghĩa khác nhau về ĐTTM. Khái niệm Đô thị thông minh bền vững (ĐTTTMBV) của ITU (Liên minh Viễn thông Quốc tế) và UNECE (UB kinh tế châu Âu của LHQ) - 4/2016 được cho là toàn diện nhất. Theo đó, ĐTTTMBV là đô thị đổi mới, được ứng dung ICT và các phương tiện khác để cải thiện chất lượng cuộc sống, hiệu quả quản lý vận hành, cung cấp dịch vụ và mức độ cạnh tranh của đô thị, trong khi vẫn đảm bảo đáp ứng những nhu cầu của các thế hệ hiện tại và tương lai về mọi khía cạnh kinh tế, môi trường, văn hóa và xã hội.

Như vậy, ĐTTM có thể hiểu là đô thị có không gian bền vững, ứng dụng công nghệ hiện đại để kết nối hạ tầng tiên tiến nhằm khai thác tiềm năng, giảm ô nhiễm môi trường, cải thiện đời sống người dân và quản lý đô thị tổng hợp để phát triển bền vững.

Kinh nghiệm quốc tế

Trên thế giới, ĐTTM đã đem lại hiệu quả hết sức rõ rệt trong việc hướng tới phát triển đô thị bền vững. Các dự án ĐTTM thường được tập trung vào từng lĩnh vực cụ thể:

- Đa phần các dự án tập trung vào lĩnh vực điện, năng lượng… ở các nước châu Âu, Úc, Nhật và Hoa Kỳ có tính bền vững về mặt kinh tế. Các giải pháp tòa nhà thông minh ở Mỹ có thể tiết kiệm 30% lượng nước tiêu thụ, 40% năng lượng, 10-30% chi phí vận hành.

- Tập trung vào lĩnh vực giao thông (Indonesia). Hệ thống quản lý giao thông thông minh (ITS) ở Stockhom, Thụy Điển đã giảm 20% lưu lượng, 50% thời gian đi lại, 10% phát thải vào giờ cao điểm.

- Quản lý ĐTTM, hạ tầng thông minh, thành phố tri thức (Hàn Quốc, Trung Quốc, Braxin, Việt Nam…), 

- Môi trường sinh thái, xử lý nước thải: (Nhật Bản, Singapore, Trung Quốc, Việt Nam). Sau khi lắp đặt hệ thống Quản lý nước thông minh (SWM) ở Mumbai, Ấn độ đã giảm 50% tỷ lệ thất thoát nước. Giải pháp thùng rác thông minh ở Sharjah (UAE) giảm 20% chi phí thu gom rác[1]

Mỗi thành phố/quốc gia có chiến lược riêng phụ thuộc bối cảnh phát triển. Các nước đã phát triển xây dựng thành phố thông minh trong giai đoạn hậu đô thị hóa. New York, Barcelona, London, Amsterdam, Munich, Tokyo… cần thông minh hơn để đối mặt thách thức dân số già, biến đổi khí hậu, an ninh và duy trì vị thế cạnh tranh… Mỗi thành phố lại có ưu tiên riêng đáp ứng khả năng cạnh tranh trên thế mạnh của mình. Một số quốc gia có đủ nguồn lực và điều kiện phát triển thí điểm các thành phố mới có tính biểu tượng như Songdo - Hàn Quốc hay Singapore. Các nền kinh tế mới nổi có tiềm lực đầu tư quy mô lớn như Trung Quốc - 285 dự án thử nghiệm tại trên 100 thành phố, Ấn độ - xây dựng dự án ở 100 thành phố. Các quốc gia khác cũng thí điểm xây dựng mới như Malaysia có Putrajaya, và Tiểu vương quốc Arập thống nhất là Dubai[2]. Như vậy có nhiều con đường để triển khai tiến tới đích trở thành một smart city[3]:

  • Lựa chọn triển khai một vài ứng dụng riêng rẽ trong một vài lĩnh vực cụ thể trước như: Mexico (Mexico), thành phố Sao Paulo (Brazil), Thượng Hải (Trung Quốc)
  • Lựa chọn xây dựng để hình thành một nền tảng chung trước, như Barcelona (Tây Ban Nha), Singapore, Auckland (NewZealand)…
  • Đồng thời triển khai thử nghiệm nhiều ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác nhau, như Vienna (Áo), Bangkok (Thái Lan), Briston (Anh), Paris (Pháp)…

Thực trạng phát triển ĐTTM tại Việt Nam

  • Nhu cầu và sự cần thiết hình thành ĐTTM

Hiện nay, đô thị Việt Nam còn đang đứng trước các vấn đề lớn mới nảy sinh mang tính toàn cầu như hội nhập, cạnh tranh đô thị; biến đổi khí hậu, nước biển dâng cao, phát triển bền vững gắn với tăng trưởng xanh. Nhất là các vấn đề phức tạp của quá trình đô thị hóa và phát triển đô thị như dịch cư, chênh lệch giàu nghèo, nhà ở, lao động, việc làm; phát triển vùng ven đô, liên kết đô thị - nông thôn (liên kết vùng), tiết kiệm nguồn tài nguyên thiên nhiên... Tại các đô thị lớn, tình trạng ùn tắc giao thông đang trở nên phức tạp; quản lý hạ tầng đô thị như cấp, thoát nước, thu gom xử lý rác thải và nước thải... gặp nhiều khó khăn; các dịch vụ công cộng như y tế, giáo dục, văn hoá... đều quá tải; ô nhiễm môi trường, mất an ninh trật tự, thủ tục hành chính rườm rà và nhiều rào cản đã làm cản trở sự phát triển kinh tế. Tại các đô thị nhỏ, việc phát triển dàn trải, thiếu các động lực phát triển rõ ràng khiến kinh tế đô thị phát triển chậm chạp; các lĩnh vực quản lý môi trường, hạ tầng ít được quan tâm đầu tư, về lâu dài sẽ phát sinh những vấn đề khó giải quyết[4]. Bên cạnh đó, tốc độ phát triển quá nhanh của đô thị đã vượt khả năng điều hành của chính quyền địa phương. Năng lực quản lí phát triển đô thị chưa theo kịp nhu cầu đòi hỏi của thực tế. Tư duy/Khoa học quản lí đô thị chậm được đổi mới. Điển hình là tại các vùng đô thị hóa động lực, chủ đạo (các vùng đô thị lớn như vùng Thủ đô Hà Nội, vùng TP. Hồ Chí Minh) do không có chính quyền vùng, mặt khác bản thân các chính quyền tại các đô thị trong vùng trình độ quản trị đô thị cũng còn yếu... nên nảy sinh nhiều vấn đề trong phát triển kinh tế - xã hội, quản lí, phát triển vận hành đô thị... Việt Nam hiện vẫn đang lúng túng trong vấn đề “Chính quyền đô thị”...[5]

Để giải quyết các vấn đề nói trên, nhu cầu phải thay đổi cách thức quản lý, phát triển đô thị đang đặt ra ở Việt Nam hết sức cấp bách. Đây chính là cơ hội cho sự hình thành các đô thị thông minh trong bối cảnh tác động của Cuộc CMCN lần tư đang diễn ra khá mạnh mẽ tại Việt Nam.

  • Tình hình nghiên cứu, lập đề án phát triển ĐTTM

Ở Việt Nam, phát triển “đô thị thông minh” ở nước ta đang ở trong các giai đoạn ban đầu. Chủ trương phát triển đô thị thông minh tại Việt Nam bắt đầu xuất hiện từ cách đây vài năm. Phát triển ĐTTM nước ta chính thức được hiện thực hóa từ cuối năm 2015 bằng Quyết định số 1819/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, phê duyệt Chương trình quốc gia về ứng dụng CNTT trong hoạt động của cơ quan nhà nước với mục tiêu và nhiệm vụ “triển khai đô thị thông minh ít nhất tại 3 địa điểm theo tiêu chí do Bộ TT&TT hướng dẫn”. Đồng thời, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu Bộ TT&TT khẩn trương chủ trì, phối hợp với Bộ Xây dựng và các cơ quan liên quan xây dựng, ban hành tiêu chí đánh giá, công nhận đô thị thông minh và hướng dẫn các địa phương thực hiện.

Dựa trên chủ trương xây dựng các đô thị thông minh của Chính phủ, một số đô thị ở Việt Nam cũng đã quan tâm bắt tay vào việc xây dựng và phê duyệt các đề án, định hướng phát triển đô thị thông minh, điển hình như TPHCM, Đà Nẵng, Bình Dương, Hải Phòng… Trong quá trình đó, các công ty viễn thông, công nghệ thông tin đóng vai trò khá tích cực và quan trọng trong việc giới thiệu các giải pháp xây dựng đô thị thông minh cho chính quyền. Thời gian qua ước tính có trên 30 tỉnh, thành phố đã tổ chức hội thảo và ký thoả thuận hợp tác (MOU) với các doanh nghiệp viễn thông - CNTT trong và ngoài nước để xây dựng các dự án thí điểm về phát triển đô thị thông minh. Một số tỉnh lựa chọn các danh nghiệp cung cấp giải pháp của nước ngoài như Microsoft để phối hợp tư vấn, triển khai đề án tổng thể. Một số địa phương đã phê duyệt đề án tổng thể như Vĩnh Phúc, Bình Dương, Bắc Ninh… Một vài tỉnh đã lập ban chỉ đạo, điều hành dự án.Nhiều tỉnh thành khác thì lựa chọn triển khai thử một vài lĩnh vực đang cần như Chính phủ điện tử, y tế  thông minh, giao thông thông minh… trước khi xem xét tới việc hình thành một đề án tổng thể[6].

  • Yêu cầu của quy hoạch ĐTTM ở Việt Nam

ĐTTM giải quyết các vấn đề phát sinh do tốc độ đô thị hóa quá nhanh, cải thiện chất lượng cuộc sống cho người dân, tạo động lực giúp cải thiện sức cạnh tranh của đô thị. Đây cũng chính là mục tiêu mà quy hoạch đô thị hướng tới. Vì vậy để lựa chọn một chiến lược phát triển đô thch“đúng và trúng” là vi và trúng” iến lược phát triển ốc độ đô thịĐà vi và trúng” iến lược phát triển ốc độ đô thị hóa quá :

  • ĐTTM giải quyết vấn đề gì của đô thị?
  • Tiêu chí, điều kiện để phát triển ĐTTM? Đô thị nào cần ưu tiên?
  • Con đường nào để triển khai ĐTTM?
  • Nội dung cần hướng tới của ĐTTM đối với mỗi nhóm, loại đô thị?
  • Lồng ghép phát triển ĐTTM vào chiến lược, quy hoạch phát triển đô thị như thế nào?

Quy hoạch hệ thống ĐTTM trong quy hoạch tổng thể phát triển hệ thống đô thị Việt Nam

Việt Nam với hơn 800 đô thị được chia thành 6 loại, có quy mô, tính chất khác nhau, thuộc các vùng miền có đặc điểm điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội rất đa dạng, thì việc lựa chọn mô hình, công nghệ, lĩnh vực, mức độ phát triển đô thị thông minh sẽ là rất linh hoạt và phong phú, phụ thuộc vào nhu cầu và khả năng của từng đô thị. Vì vậy quy hoạch để phát triển đô thị hướng tới đô thị thông minh cần phù hợp với từng loại hình đô thị.

  • Để lựa chọn định hướng phát triển của một đô thị có thực hiện các giải pháp thông minh hay không cần dựa vào các tiêu chí sau:
  • Mục tiêu phát triển của đô thị: Mỗi thành phố khác nhau xây dựng ĐTTM của mình theo những tiêu chí, những lĩnh vực khác nhau
  • Thực trạng đô thị: Mọi đô thị đều có thể bắt đầu một Chiến lược để trở nên thông minh hơn từ những điều kiện đang có
  • Tốc độ đô thị hoá: chsiến lược đô thị thông minh chính của các nước phát triển là nâng cấp, cải tạo, trong khi các nước đang phát triển sẽ chủ yếu muốn tạo ra những đô thị mới thông minh hơn
  • Mật độ dân cư: mật độ dân cư càng tập trung thì các giải pháp thông minh càng cần thiết và hiệu quả
  • Quy mô đô thị: Đô thị càng lớn thì càng cần tới những giải pháp thông minh; các đô thị nhỏ lại dễ khả thi và để trở nên hấp dẫn hơn.
  • Thu nhập bình quân: đô thị càng giàu càng dễ thực hiện các giải pháp thông minh, trong khi càng nghèo, đặc biệt là đô thị vừa lớn vừa nghèo, thì nhu cầu về các giải pháp thông minh lại càng cao, trong khi khả năng triển khai thì thấp
  • Con người: con người vừa tạo nên đô thị thông minh vừa sử dụng nó, vì vậy con người là trung tâm của chiến lược phát triển ĐTTM
  • Căn cứ vào các tiêu chí trên, có thể sơ lược lựa chọn hệ thống đô thị thông minh của Việt Nam bao gồm:
  • Đô thị lớn: Từ loại II trở lên, là những đô thị đã phát triển đến mức đối mặt với nhiều vấn đề của đô thị cần được giải quyết
  • Đô thị tỉnh lỵ: Là các trung tâm của các tỉnh có nhu cầu kết nối cao thông qua chính quyền điện tử
  • Đô thị trẻ: ĐTTM nên phát triển từ những khu đô thị mới, có điều kiện và nguồn lực thuận lợi để xây dựng
  • Các đô thị đặc thù: đô thị du lịch, đô thị cảng, công nghiệp…

........

 

[1] http://unctad.org

[2] http://ashui.com/mag/chuyenmuc/quy-hoach-do-thi/13063-thanh-pho-thong-minh-va-van-de-quan-ly-phat-trien-do-thi.html

[3] http://xahoithongtin.com.vn/vien-thong-cntt/201706/toan-canh-ve-smart-city-ky-2-ba-con-duong-xay-dung-thanh-pho-thong-minh-569411/

[4] Đề cương nhiệm vụ Nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế, đề xuất định hướng phát triển và giải pháp quản lý đô thị thông minh tại Việt Nam

[5] Dự thảo điều chỉnh định hướng quy hoạch tổng thể hệ thống đô thị Việt Nam, VIUP-2017

[6] http://xahoithongtin.com.vn/vien-thong-cntt/201706/toan-canh-smart-city-ky-cuoi-tu-chu-truong-toi-thuc-te-trien-khai-tai-viet-nam-571833/

(Nguồn:PGS.TS.KTS. Lưu Đức Cường - Tạp chi quy hoạch (Số 91+92))
Tin cũ hơn

Tạp chí online

Ebook

Giới thiệu sách

Liên kết website