Miễn phí giao thông công cộng: Kinh nghiệm toàn cầu, góc nhìn thực tế

 Luxembourg là quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng chính sách miễn phí toàn bộ phương tiện giao thông công cộng. (Nguồn: ITN)

Kinh nghiệm quốc tế

Từ năm 2020, Luxembourg trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới áp dụng chính sách miễn phí toàn bộ hệ thống giao thông công cộng, bao gồm xe buýt, tàu điện và tàu hỏa. Quyết định này xuất phát từ thực tế một quốc gia có quy mô nhỏ nhưng mật độ phương tiện cá nhân cao, tình trạng ùn tắc thường xuyên xảy ra trên các trục kết nối xuyên biên giới.

Điểm đáng chú ý, Luxembourg không xem miễn phí là giải pháp đơn lẻ mà gắn với chiến lược đầu tư mạnh mẽ vào hạ tầng và nâng cao chất lượng dịch vụ. Hệ thống tram (xe điện mặt đất) hiện đại, mạng lưới xe buýt dày đặc cùng kết nối đường sắt liên vùng đồng bộ đã tạo nền tảng để chính sách phát huy hiệu quả.

Tại Tallinn, chính sách miễn phí giao thông công cộng được triển khai từ năm 2013 đối với cư dân đăng ký hộ khẩu tại thành phố. Mô hình này được đánh giá là một trong những điển hình thành công ở châu Âu khi vừa gia tăng tỷ lệ sử dụng phương tiện công cộng, vừa góp phần thu hút thêm cư dân đăng ký, qua đó mở rộng nguồn thu ngân sách từ thuế địa phương.

Tuy nhiên, các nghiên cứu sau đó cho thấy mức độ giảm sử dụng phương tiện cá nhân không quá lớn, cho thấy miễn phí chỉ là một yếu tố trong tổng thể các giải pháp phát triển giao thông đô thị.

Từ năm 2025, TP Belgrade đã triển khai miễn phí toàn bộ hệ thống giao thông công cộng cho người dân, với quy mô phục vụ gần 2 triệu người, trở thành một trong những đô thị lớn nhất châu Âu áp dụng mô hình này.

Mục tiêu chính của chính sách là giảm áp lực giao thông, hỗ trợ nhóm thu nhập thấp, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển dịch sang mô hình đô thị bền vững.

Tại Pháp, hàng chục đô thị như Dunkirk hay Montpellier đã triển khai miễn phí giao thông công cộng hoàn toàn hoặc theo khung thời gian. Trong khi đó, Brazil ghi nhận hơn 100 đô thị áp dụng chính sách tương tự, chủ yếu nhằm tăng cường an sinh xã hội và mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ công.

Đáng chú ý, nhiều thành phố không lựa chọn miễn phí toàn thời gian mà áp dụng các mô hình linh hoạt như miễn phí vào cuối tuần, trong khu vực trung tâm hoặc theo nhóm đối tượng cụ thể.

 Một chiếc tàu điện tốc độ chậm (tram) ở Luxembourg. (Nguồn: ITN)

Miễn phí không phải là “đũa thần”

Thực tiễn triển khai tại nhiều quốc gia cho thấy, miễn phí giao thông công cộng chỉ phát huy hiệu quả khi đáp ứng đồng thời các điều kiện cốt lõi.

Trước hết, chất lượng dịch vụ phải đủ sức cạnh tranh với phương tiện cá nhân. Nếu hệ thống chưa đảm bảo về tần suất, độ tin cậy và khả năng kết nối, chính sách miễn phí khó có thể tạo ra thay đổi đáng kể trong hành vi đi lại của người dân.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm nguồn lực tài chính ổn định. Việc miễn phí đồng nghĩa với việc chính quyền phải bù đắp chi phí vận hành, bảo trì và đầu tư hạ tầng. Tại một số đô thị, nguồn lực này được hình thành từ thuế, phí môi trường hoặc tái phân bổ ngân sách nhằm duy trì tính bền vững của chính sách.

Tiếp đến, chính sách cần được đặt trong tổng thể quy hoạch phát triển đô thị. Miễn phí giao thông công cộng chỉ là một công cụ trong hệ sinh thái giải pháp, bao gồm hạn chế phương tiện cá nhân, phát triển mô hình TOD (định hướng phát triển đô thị theo giao thông công cộng) và quản lý nhu cầu đi lại.

Theo kinh nghiệm quốc tế, các phương án triển khai có thể linh hoạt như miễn phí tại khu vực trung tâm – nơi mật độ giao thông cao; áp dụng theo khung thời gian như giờ thấp điểm hoặc cuối tuần hoặc miễn phí cho một số nhóm đối tượng nhằm khuyến khích chuyển đổi sang phương tiện công cộng. Tuy vậy, việc thí điểm cần được thiết kế theo lộ trình rõ ràng, đi kèm các tiêu chí đánh giá định lượng về tác động đối với lưu lượng giao thông, chất lượng môi trường và hiệu quả sử dụng ngân sách.

Những thách thức đặt ra

Dù tiềm năng rõ rệt, việc triển khai miễn phí giao thông công cộng tại nhiều quốc gia vẫn đối mặt với không ít khó khăn.

Trước hết là áp lực tài chính. Nguồn thu từ vé vẫn đóng vai trò nhất định trong vận hành hệ thống, trong khi ngân sách đô thị phải phân bổ cho nhiều nhu cầu đầu tư khác. Bên cạnh đó là năng lực hạ tầng, nếu nhu cầu tăng đột biến mà không có sự chuẩn bị tương ứng về phương tiện và tổ chức vận hành thì nguy cơ quá tải là khó tránh khỏi.

Ngoài ra, thói quen sử dụng phương tiện cá nhân cũng là rào cản lớn. Việc thay đổi hành vi đi lại không chỉ phụ thuộc vào chi phí mà còn gắn với yếu tố tiện lợi, thời gian di chuyển và tâm lý xã hội.

Kinh nghiệm từ các quốc gia và đô thị trên thế giới cho thấy, miễn phí giao thông công cộng là một lựa chọn chính sách đáng chú ý trong tiến trình phát triển đô thị bền vững. Tuy nhiên, đây không phải là giải pháp đơn lẻ mà cần được triển khai đồng bộ trong tổng thể chiến lược phát triển giao thông đô thị.